 |
| Phượng trên trời — Nguồn: img.photobucket.com |
Đến đây thì tôi không có lời nào để viết nữa và xin cùng đọc: Trong tất cả nỗi buồn bã rã rời, mẹ bỗng thấy mình cảm nghe được một chút hơi ấm của hạnh phúc, hạnh phúc được ngồi đây, hạnh phúc được ngồi gần Bà Ngoại sau 3 tháng xa cách, trong bóng chiều rất êm, nghe thời gian đi, nghe đất bước lần vào bóng tối. Nước mắt ở đâu tự nhiên chảy xối xả ướt đầm cả mặt. Không thể hiểu được mà cũng không thể nào nói thành lời, cái giây phút ấy.
Con có thể cảm được hay tưởng tượng được cảm xúc của mẹ lúc này không? Ngồi đây, mẹ còn thấy rõ Ngoại ngày nào tươi tỉnh ở nhà mình tại Muenchen. ( không tại Munich), hao gầy mà vẫn tỉnh táo trong giường bệnh và rồi vĩnh viễn ngủ yên, trong hòm, với chiếc áo dài, với đôi giầy, và lần cuối cùng ở Huế khi đưa ngoại về lại quê hương, gặp lại ngoại lần khâm liệm trong nhà thương ở Huế. Hôm nay, ngồi đây bên cạnh mộ, mẹ thấy tất cả những hình ảnh ấy thật rõ nét. Bỗng nhiên từ trong tim, mẹ như sờ được làn da của Ngoại trong lòng đất sâu, như thể mẹ cũng nghe da mình chạm vào đá cứng. Đá cứng đến như thế này ư? Như thể mẹ cũng nghe da mình nổi gai vì đất lạnh… Đất lạnh như thế đó ư? Mạ ơi. Ngoại ơi.
Xin đi cho hết nguồn cơn: Trong lúc viết những dòng chữ này, mẹ đang ngồi trong ngôi chùa nhỏ gần mộ của ngoại. Tối nay, mẹ sẽ ngủ lại đây, mặc dù các cậu và cả nhà không muốn mẹ ngủ lại nơi chốn hẻo lánh này, nhưng mẹ muốn ở lại đây, để trải qua một đêm và một buổi sáng với bà ngoại nơi chốn mới mẻ này. Nơi vùng quê thiếu nhiều ánh sáng văn minh, đêm đến thật vội vàng, trời tối như mực, tối thui như than đen. Đứng ở hiên chùa, mẹ nhìn dõi qua phía mộ trước khi vào nhà, trời tối quá, chẳng thấy chi được nữa, một chút tiếc nuối, thêm một phút nán lại, một chút lưỡng lự, con ơi, có nên nói gute Nacht (chúc ngủ ngon) cho ngoại không?
Và cái giao cảm mẹ con trở thành trở thành thần giao cách cảm, linh thiêng, huyền bí đến huyễn tượng: Còn một chuyện nữa, rất huyền diệu, rất lạ lùng mẹ phải kể cho con nghe. Hôm kia, vừa đến Huế, mẹ vội vàng lên thăm mộ ngoại. Khi đến nơi, mẹ đang vạch cỏ đi lên ngọn đồi, bỗng nghe tiếng gọi lạ kỳ vang động cả vùng đồi. Ngước mắt nhìn lên, qua đám cỏ cây, mẹ thấy một con trâu đang đứng nơi mộ của ngoại, rướng cổ hết mình kêu rống lên Nghé ơi, Nghé ọ, Nghé ơi Nghé a, Nghẹ ơi, nghé ạ, ba lần như thế. Nghé tiếng Đức là Bueffelbaby hay Bueffelkalb đó con có biết không? Con còn nhớ lúc sinh thời, ngoại hay ví mình là con trâu đi cầy để nuôi con, nuôi cháu, vì Ngoại là tuổi con trâu. Cho nên khi nghe tiếng vọng, mẹ giật bắn cả người, vì từ xa nghe sao giống tiếng ngoại kêu con khi Ngoại nấu xong cơm gọi con đi ăn cơm Bê ơi Bê . Con trâu đứng đó một lúc rồi bỏ đi. Đó là lần duy nhất, có con trâu lạc nơi mộ. Chưa bao giờ mẹ lại kinh hãi sửng sốt như lần ấy. Nghe như ngoại nằm trong lòng đất lần đầu tiên mà mẹ lại bỏ ngoại chờ lâu như thế nên Ngoại nhớ Ngoại kêu. Lúc ấy mẹ không cầm được nước mắt nữa con ơi (trích Thư gửi con).
Tôi như vừa nhập vào dòng Giao cảm mẹ con của Thái Kim Lan, như vừa trở về từ một thế giới huyễn thực. Tôi tự hỏi mình cũng có mẹ, nhưng chưa bao giờ tôi lại có những cảm thức, những tâm tình, những giao cảm siêu vượt như thế..Tôi đã tự hỏi mình nhiều lần, phải có một tấm lòng như thế nào, phải yêu mẹ mình đến mức độ nào để giao cảm trở thành linh thiêng và huyền bí đến độ không còn phân chia ranh giới rạch ròi giữa cõi sống và cõi chết..Những đất lạnh, đá cứng, tiếng nghé ngọ chỉ là cái cớ để cảm nghiệm tận cùng nỗi niềm trở lại với đất, để cho sự chia tay giữa sống và chết của người thân bớt nỗi bội phần xót xa. Lấy gì đo đếm được tình mẹ con đó, bởi vì nó đã vượt cảnh giới trần thế?
Mẹ đã mất. Lúc còn sống tình mẹ con là những giao cảm hiện sinh của cõi người, khi chết đi là những giao cảm siêu vượt của cõi bên kia. Giao cảm truyền thừa đó chuyển tải xuống đứa con gái. Có kế thừa và tiếp nối dòng sinh mệnh, người mẹ đã ra đi. Đã đành. Có sự chết như một mất mát, nhưng sự sống vẫn còn đó như một niềm hy vọng qua con gái, cháu của Bà Ngoại. Chỉ cần đọc lá thư gửi cho con được trích dẫn ở trên mới hiểu được nỗi niềm đó.. Đã có ai viết như thế cho con? Không phải một lá thư thông tục thăm hỏi, lo toan cho con gái . Mà một giãi bầy. Mà một tâm sự khôn nguôi. Giao cảm nay không phải hàng hai nữa mà đã là hàng ba rồi: Bà Ngoại, mẹ và con. Không lạ gì con gái sau này, đôi bữa nghĩ đến Bà Ngoại để thêm đôi đũa, cái đĩa bầy trên bàn ăn nhắc nhớ đến người vắng mặt. Giao cảm tuyệt vời với truyền thống kế thừa và tiếp nối mà không cần một lời dạy bảo, không cần một nhắc nhở. Đôi khi nhắc nhở lại không xong.
Và cứ như thế giao cảm mẹ con lúc nào cũng có. Dù ở trong những tình huống xa xôi, cách trở, con một nơi xa tít tận bên Tầu, Mẹ Munich, Huế. Nhưng chỉ cần cùng nhau niệm: Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật là đã đã thấy gần gũi, mẹ con đã thể như là Một: chung tấm lòng, chung đời sống.
Cái giao cảm đó còn đi xuống đến chị, đến anh, đến cô dì chú bác như trong bài Một ngày vui trên ngọn sầu đông để nói về người chị thân thương nhất đã mất hay như trong bài: Dì thí em của Thái Kim Lan.
3.- Giao cảm về những kỷ niệm ngày xuân, ngày tết
Đây là phần bài viết: Mùa xuân năm ấy rất tế vi và xảy chân một chút sẽ rơi vào chỗ tầm thường. Người đọc nhanh, người đọc vội sẽ chỉ nhìn thấy ở đây một câu truyện tầm thường và phán: Tưởng là gì, chỉ là câu truyện chuẩn bị ăn tết. Không hẳn là như thế. Thái Kim Lan đã từng chút đãi lọc, tỉ mỉ đến chi ly nói lên tâm trạng đợi mong của cô bé với rất nhiều chữ Chưa . Chưa của nhiều thứ lắm. Chưa của cây cối trong vườn chờ giờ quả chín tới, chưa của hoa lá chờ nở hoa, chưa của những chuẩn bị gói bánh chưng với lá dong, chưa của những món dưa món, chưa của những bộ quần áo mới lấy ra mặc thử rồi lại cất vào chờ đêm giao thừa.. Chưa của những chờ đợi và thao thức và thời gian chỉ ở trong “chưa đến” trong thì tương lai
Ngoài vườn là chưa của cây Hải Đường. Thân Hải đường gầy đã bắt đầu nhú lên những búp non ở đầu cành.. Những búp hoa đó vào những ngày trước tết trong vườn nội vùng Linh Mụ còn mím đôi môi hồng tươi như chưa muốn nói điều gì, mà cũng chưa dám nói vì bốn cánh cứng mầu nâu xanh bóng của đài hoa quấn chặt lấy nụ hồng, ngăn những cánh hoa chớ vội vàng bật hé những bí mật của ngày đầu năm sắp đến. Rồi đến lượt cây hồng với những quả hồng như dấu hiệu phúc ấm phúc ấm gia tộc còn treo lủng lẳng đợi đến ngày đơm quả phẩm cúng tổ tiên.
Khu vườn với hoa lá, đủ loài hoa quả như cũng biết chờ đón ngày xuân đầu năm. Hoa nhị đến thì đáng nhẽ phô trương hương sắc cũng ráng nhín nhận để chờ đón Chúa Xuân. Có cái gì đồng điệu, đồng cảm với nỗi háo hức của con người. Thái Kim Lan nhìn thấy ở nơi đó như có gì bí nhiệm, đồng lõa, chờ đợi một điều gì quan trọng sắp tới. Thiên nhiên và con người trong cái thời gian chưa tới với háo hức, mong đợi.
Thời gian của những ngày sắp tết là thời gian chờ đợi, thời gian chưa tới, nặng nề trôi đến nôn nóng, đến sốt ruột. Hình như tất cả ý nghĩa ngày tết diễn ra trong tâm khảm cô bé chỉ là lòng mong đợi (attente et désir). Mong đợi đến không còn chần chờ được nữa vẫn chỉ được đáp lại bằng tiếng chưa của mẹ. Vừa thơ mộng, vừa đẹp như chờ đón giây phút linh thiêng sắp tới để được mặc chiếc áo mới.. Cả năm chờ đợi, cá tháng chờ đợi, cả ngày chờ đợi.. nhưng đến cái đêm 30, đêm giao thừa, giữa cái giờ phút chuyển đổi từ năm nay sang năm kia thì vô lý thay, lại thường là đêm hụt hẫng, bị bỏ qua, bị ngủ quên, dù trước đó lòng tự nhủ lòng, phải ráng thức cho đến giao thừa, để biết mặt mũi giao thừa, mà nào biết được.
Rồi thì cái giây phút linh thiêng và trong đại đó cũng đến trong sự tĩnh lặng đến ngạc nhiên. Ngày hôm qua còn có người đi qua đi lại náo nhiệt.. Hôm nay bỗng dưng người nào, người nấy, cử chỉ nhẹ nhàng trang trọng, giữ gìn từ lời ăn tiếng nói. Quần áo chỉnh tề như chờ đón giây phút trang nghiêm bắt đầu.
Còn đối với trẻ con, tết là những bộ quần áo mới. Mặc bộ quần áo mới, xúng xa xúng xính thì tết mới thực sự bắt đầu.
Người lớn sau khi tụ họp lại, ra hiệu cho nhau, rồi tiến đến để quỳ chúc tết bà nội. Những lời chúc đã được nhẩm đi nhẩm lại đến thuộc lòng, nay là lúc thốt ra lời. Không thiếu cảm động mà cũng không thiếu những người dơ tay áo quệt nước mắt vì xúc động.. Những giây phút linh thiêng qua đi rồi thì có những tiêng cười, tiếng chào hỏi xôn xao, vỡ ra, ồn ào. Cái vui của ngày tết khó mà quên. Và đó là thứ hạnh phúc khó mà quên được với những háo hức chờ đợi, với những giây phút thiêng liêng cảm nghiệm có lúc như bí nhiệm cao vợi, giao hào với tổ tiên dòng họ ở thế giới bên kia, có những lúc thân thương quen thuộc gần gũi đầy ắp tình người với bà con họ hàng.
Nói về tết, kể về tết. Đã không thiếu người viết và viết nhiều lần đến mòn chán. Những phóng sự về tết, về chợ hoa, về câu đối, về thú chơi cây cảnh, về tục bánh chưng bánh tét, làm mứt, bày cổ, về tiền lì xì thật nhiều không kể xiết. Những chi tiết chuẩn bị, những tình tiết nho nhỏ, những háo hức chờ đợi viết không khéo sẽ trở thành la đà, truyện kể chẳng đáng nói. Viết như thế dễ mà thành khó, khó vì nó dễ trở thành sáo ngữ và dễ rơi vào tình trạng gượng ép như làm luận văn. Ngôn ngữ trong bài viết của Thái Kim Lan đã được xử dụng cho một tầng cao hơn và đã vượt lên những khuôn sáo cũ.
Làm thế nào để những câu truyện tình tiết tầm thường mang một sắc thái ý vị, trở thành câu truyện nghệ thuật? Đã hẳn ở đó không có chữ nghĩa tầm thường, mà chữ đã được đãi lọc, tinh chiết. Khi nào ta cảm, sống thực thì chữ nghĩa ra lời. Cho nên, có cần nhắc lại ở đây cách hạ những con chữ, cách dùng một từ, cách ngắt một câu trong các bài viết của Thái Kim Lan. Chữ nghĩa đó toa rập, hoà trộn vào cảm nghiệm đến như thể là một. Nó sống động, ấn tượng đến độ ta có thể sờ thấy, ta mường tượng nó như có trước mặt. Cái đó là nghệ thuật khác với hoa từ.
Nghệ thuật ấy đã được xử dụng tài tình với “bầu trời thu nhỏ focus” – để nêu một ví dụ - thoạt tiên như con mắt của dĩ vãng xoáy sâu đưa cuộc hành trình nội tâm chạy ngược lại với chiếc xe và cuối cùng mở ra một cảnh trời bao la chan hòa thực và mộng, hạnh phúc được cảm nhận như đường về hòa nhịp giữa đại ngã và tiểu ngã. Mở và đóng như thế thật là tài tình. Nhưng không phải vì thế mà nặng nề triết lý, ngược lại cái nhìn trẻ thơ vẫn được giữ nguyên vẹn: núi mùa xuân trở thành “trẻ như “non xanh” – một lối chơi chữ bất ngờ thú vị.
Cũng thế có đôi chỗ ngôn ngữ đạt đến thần tình: sáng mồng một tết thường bắt đầu với nỗi bỡ ngỡ về sự tĩnh lặng bất ngờ tri ra trong khơng gian, tưởng như tất cả nhân gian đều ngưng thần soi mặt vào nước sông Hương cũng đang dừng lại không trôi trong khoảnh khắc mới nhất của năm bắt đầu.
Một sự “ngưng lại” cần thiết trên bình diện tâm lý sau những hối thúc dồn dập “đẩy” thời gian đi nhanh, nhưng lại được thi hóa và hình tượng hóa qua “nhân gian soi mặt” và sông Hương ngừng chảy, với ẩn dụ gấp đôi: ngày tết mọi người soi gương điểm trang cho nên vũ trụ soi gương… và tấm gương ấy là con sông đứng lại nếu không thì không soi được …
 |
| ...tìm về nội tâm — Nguồn: psycho-ressources.com/ |
Nếu cần nói gì trong vài dòng chót của bài phê bình bài bút ký này thì tôi có thể tóm lại như sau. Đây là một thể loại bút pháp mô tả tìm về nội tâm. (Voyage intérieur). Từ ngôn ngữ xử dụng, từ những thể nghiệm rất sống động và rất gần gũi với thiên nhiên qua khung trời Huế. Huế với cảnh vật, với con người, với kỷ niệm đã dẫn đường cho một nguồn cảm hứng mới, đưa thời gian quá khứ trở thành khắc khoải không nguôi. Phải là Huế 100% để có thể viết lên những giao cảm ở từng cao hiện sinh và siêu vượt, vượt cảnh giới thường tình. Trong đó giao cảm tình mẹ con tôi đã do trớn bút đi xa đến nỗi không đành đoạn cắt đi dù một chữ. Mong ai đó đọc bài viết này chia sẻ.
Copyright © 2006 DCVOnline
