Theo VNN - Nguyễn Mạnh Trinh - 05-05-2006

Viết phê bình thi ca, ngoài sự hiểu biết và cảm nhận tinh tế về ngôn ngữ, còn có sự đam mê để tìm tòi trong thơ những thích thú bất ngờ. Tôi nghĩ Trần Văn Nam có đầy đủ những yếu tố để bàn luận với người yêu thi ca về cõi văn chương này. Tác phẩm mới xuất bản đã minh chứng những cảm nhận ấy. Theo những bài tiểu luận, độc giả sẽ theo một hành trình xuyên suốt của một thời đại thi ca Việt Nam, qua những mốc về niên biểu cũng như những biểu tượng. Trần Văn Nam là một vóc dáng quen thuộc với văn học Việt Nam nên phần chính yếu của cuộc nói chuyện sẽ xoay quanh tác phẩm. Chúng tôi mời độc giả theo dõi cuộc nói chuyện với tác giả về cuốn sách còn thơm mùi mực này:

Nguyễn Mạnh Trinh: Xin anh cho biết trường hợp nào anh xuất bản tập tiểu luận về thi ca này?
Trần Văn Nam: Do một số nhà văn nhà thơ khuyến khích tôi nên quy tụ những bài viết rải rác về văn học để xuất bản thành sách. Riêng tôi cũng cảm thấy nếu không quy tụ thì những bài viết như những cơn gió thoảng qua, độc giả không thấy được sợi chỉ xuyên suốt qua các bài viết của mình.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh đã viết rải rác trên các Tạp chí văn học. Vậy tiêu chuẩn nào để anh đãi lọc và chọn lựa để hoàn thành tác phẩm này?
Trần Văn Nam: Nếu quy tụ hết, tôi đã viết khoảng 700 trang sách. Tôi tuyển chọn theo tiêu chuẩn: bài viết có đóng góp điều gì mới không và phải thích hợp vào hai nội dung "Cảm thức văn học Miền Nam" và "Phân định thi ca hải ngoại". Một hai tác giả thuộc về thời tiền chiến, nhưng có liên hệ trong "bầu khí văn nghệ ý thức hệ" thời Văn học Miền Nam.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh viết những bài này trong một thời gian khá dài. Như vậy, tác phẩm có còn tính nhất quán không? Bởi, có khi ở một thời điểm này sẽ có nhiều mâu thuẫn trong suy tư và lý luận ở một thời điểm khác?
Trần Văn Nam: Chủ tâm quy chiếu về hai nội dung trên, nên dù cho có bài viết đã rất lâu nhưng tôi nghĩ hầu hết các bài viết đều nhất quán. Một vài bài làm ra vẻ cực đoan về hương vị-nghệ-thuật, nhưng thiển nghĩ cũng đã lồng vào khá đúng cái khung lịch sử văn học.

Nguyễn Mạnh Trinh: Theo anh, trong thơ, điều gì quan hệ nhất để có một bài thơ hay và qua được sự đãi lọc của thời gian?
Trần Văn Nam: Quan hệ nhất là "ngôn ngữ thơ". Có thể đó là ngôn ngữ tân kỳ sáng tạo độc đáo, hoặc đó là ngôn ngữ đơn giản mà vi diệu.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh quan niệm thế nào là thơ cũ và thơ mới? Cũng như hiểu sự cách tân như thế nào?
Trần Văn Nam: Thơ mới là cần thiết cho sự tiến triển của lịch sử thi ca, nhưng thơ cũ như thơ Đinh Hùng hay thơ Quang Dũng thì vẫn còn thích hợp cho cảm thức hôm nay. Sự cách tân không nên đi ra ngoài tiêu chuẩn cần phải có chất thơ.

Nguyễn Mạnh Trinh: Có người nói muốn hiểu thơ Hậu-hiện-đại không thể mang những lý luận của thời thơ mới tiền chiến hoặc thơ tự do của văn học trước 1975?
Trần Văn Nam: Có vẻ hay về mặt lý thuyết như phải "lột xác cũ" về cảm thức, hoặc phải "đảo lộn tiêu chuẩn giá trị" khi thưởng thức, nhưng thực sự bản tính con người hướng về Chân-Thiện- Mỹ có một mẫu số chung để thẩm định.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh là một người dạy Triết bậc trung học ở Việt Nam. Vậy, triết học có ảnh hưởng nào khi anh làm thơ cũng như khi viết lý luận văn học.
Trần Văn Nam: Học Triết từ Trung học cho đến Đại học, dĩ nhiên phải viết rất nhiều bài luận Triết, tôi nghĩ điều đó có góp phần vào việc viết lách, nhưng viết về văn học gửi đăng báo mới là sự đào luyện chính. Trong một bài viết, tôi lần lượt phân loại mười phạm trù thơ siêu hình. Đó là triết lý ở trong thơ, mọi nhà thơ đều hơn một lần lồng vào ý tứ triết lý, vì vậy không nhất thiết thơ siêu hình do thâu nhập từ chuyên môn triết học.

Nguyễn Mạnh Trinh: Trong tác phẩm, anh trích dẫn khá nhiều thơ chứng tỏ anh đã đọc và theo dõi khá sát trào lưu thi ca Việt Nam. Nhưng, có người nhận xét rằng anh trích dẫn xen vào (dù một số ít) bài không xuất sắc lắm. Vậy, anh theo phương pháp hoặc tiêu chuẩn nào để trích đăng những áng thi ca tiêu biểu ấy?
Trần Văn Nam: Có một số rất ít câu thơ không xuất sắc lắm, nhưng tôi trích dẫn để có tên người ấy vì xét về tấm lòng yêu văn chương và đam mê sáng tác của họ.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh có thấy sự khác biệt giữa thi ca Miền Nam trước 1975 và thi ca Việt Nam hải ngoại?
Trần Văn Nam: "Khác" nhưng không "biệt" trong ý hướng làm nghệ thuật. Thi ca hải ngoại chỉ thêm vào những điều trước đây trong Văn Học Miền Nam chưa có như ngôn ngữ táo tợn hơn, văn thể muốn làm khác thơ tự do, ý tứ theo chiều hướng toàn-cầu-hóa.

Nguyễn Mạnh Trinh: Yếu tố thời thế, lưu vong đã có như thế nào ở thi ca hải ngoại?
Trần Văn Nam: Do thời thế mới có thi ca về tình hoài hương, về hội nhập, về tù cải tạo, về đấu tranh chính trị.

Nguyễn Mạnh Trinh: Có người nhận xét đề tài xoay quanh thời thế không có tính trường cửu, và chỉ đề tài về con người muôn thuở mới còn hy vọng tồn tại và vượt được sự đào thải của thời gian? Anh có chia sẻ với quan niệm ấy không?
Trần Văn Nam: Theo tôi nghĩ, loại thời thế mãi còn cập-nhật-hóa với hiện tại sẽ còn luôn luôn gợi cảm, chẳng hạn niềm đau khổ của chiến tranh loạn lạc. Còn loại thời thế chỉ một lần xảy ra, một khi đi qua là đi qua luôn, văn thơ viết về điều ấy ít được thông cảm.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh nghĩ gì về tương lai của văn học hải ngoại? Có bi quan như ví von giống như một con thuyền sắp đắm không?
Trần Văn Nam: Mười, mười lăm năm trước, cũng đã có người đặt câu hỏi tương tự. Đến nay văn chương hải ngoại vẫn tồn tại, vẫn còn nhiều người xuất bản sách văn chương và văn học.

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh có nghĩ về sự kế thừa của những lớp trẻ lớn lên từ xứ người?
Trần Văn Nam: Theo tôi nghĩ chỉ một số rất ít có thể kế thừa, còn đa số muốn đi vào dòng chính xứ người. Đó không phải họ mất gốc mà vì họ muốn thi thố tài năng rộng rãi hơn bằng Anh ngữ hoặc Pháp ngữ.

Nguyễn Mạnh Trinh: Có người cho rằng bộ môn phê bình văn học yếu nhất trong văn học Việt Nam? Theo anh, nên nhìn ngắm sự kiện này như thế nào? và hiểu nguyên nhân nào gây nên hiện tượng trên.
Trần Văn Nam: Nguyên nhân yếu kém vì chưa có người quyết tâm vào công việc này. Theo tôi nghĩ, phê bình văn học cần phải có "ba công" là Công phu, Công tâm, và Công lực (Công phu: chịu khó đọc nhiều, chịu khó viết nhiều. Công tâm: không ác ý, không thiên lệch. Công lực: trí óc sắc sảo và cảm thức nhạy bén)

Nguyễn Mạnh Trinh: Anh có nghĩ một tác phẩm mà anh in như thế này có đầy đủ để phác họa cho một nền thi ca Việt Nam không?
Trần Văn Nam: Tôi chỉ mong đóng góp phần nào hữu ích và có giá trị vào công việc to lớn trên.

Nguyễn Mạnh Trinh: Và anh có dự định nào để đầy đủ hơn cho công việc nhận định và phê bình thi ca này?
Trần Văn Nam: Tôi dự định tiếp tục viết cuốn sách dự thảo: "Thi Nhân Việt Nam Hải Ngoại - Những bản sắc dễ nhận diện".

In bài này, hay gửi link của trang này cho bạn bè: