Talawas - Trần Nguyễn Bảo Anh - 26-11-2005
Tham
nhũng đã trở thành một vấn đề nhức nhối, là mối quan tâm hàng đầu của
cả chính phủ và nhân dân Việt Nam. Vấn nạn này làm tốn không biết bao
nhiêu giấy mực, công sức của mọi người, nhưng vẫn không được giải quyết
một cách triệt để, ngược lại còn có chiều hướng tăng lên. Tham nhũng là
quốc nạn, nhưng đó chỉ là bề nổi của tảng băng. Bên dưới là những hậu
quả vô cùng nghiêm trọng, ảnh hưởng tới giáo dục, văn hoá, phát triển
xã hội, kinh tế, giá trị con người, đạo đức, v.v…
Tham nhũng trước hết là một tệ nạn xã hội, vậy chúng ta phải đi tìm
hiểu nguyên nhân sinh ra từ xã hội, cụ thể là tìm hiểu cấu trúc, cơ
chế, nguyên tắc tổ chức, quan hệ xã hội giữa người với người, quan hệ
giữa công dân và nhà nước.
Trong bài “Việt Nam đang xây dựng xã hội trong tình trạng không có hệ thống lý thuyết cơ bản”, tôi có đưa ra một số các nguyên tắc về sự hình thành xã hội, xin tóm tắt lại như sau.
Tự nhiên có trước, điều kiện cần và đủ, trong đó bao hàm những định
luật về vật lý, hoá học, sinh học, môi trường và định luật tiến hoá của
Darwin, từ đó mới sinh ra con người. Con người chế tạo công cụ tác động
trở lại tự nhiên, đó là quá trình lao động. Tiếp theo con người quan hệ
với nhau, do đó chế tạo ra công cụ và phương tiện trao đổi. Kết hợp 2
mối quan hệ đó hình thành nên xã hội (hệ thống môi trường xã hội). Mối
quan hệ giữa tự nhiên, con người và xã hội là những mối quan hệ đa
phương 2 chiều và cân bằng với nhau.
Một nguyên tắc khác: con người là sản phẩm của tự nhiên. Nếu con
người chống lại những quy luật của tự nhiên sẽ bị tự nhiên đào thải và
thiết lập 1 trật tự mới. Xã hội là sản phẩm của con người, nếu xã hội
chống lại hệ thống giá trị nhân bản của con người thì xã hội cũng sẽ bị
con người đào thải và xây dựng lại một trật tự xã hội mới (trong một
dịp khác tôi sẽ quay lại đề tài này và phân tích một cách tỉ mỉ hơn).
Bắt đầu từ những nguyên tắc trên, chúng ta xem xét những vấn đề nào
của xã hội đã đẻ ra tham nhũng, mở đầu bằng một ví dụ điển hình và cụ
thể sau:
Một doanh nhân muốn bán một chiếc xe hơi và niêm yết với giá 20
ngàn đô la. Một khách hàng muốn mua, sau khi xem xét và đề nghị giá là
16 ngàn đô la. Sau khi thương thuyết, họ đồng ý với nhau là 18 ngàn. Số
tiền 18 ngàn đô la này thoả mãn lợi ích của cả 2 bên và chúng ta gọi đó
là giá trị tự nhiên. Nó hình thành do 2 bên quan hệ tự do, trực tiếp
với nhau và tự do quyết định. Ở đây chúng ta không có gì để nói. Nhưng
một trường hợp khác đã xảy ra: có người thứ ba can thiệp vào mối quan
hệ đó bằng quyền lực. Khi đó giá của chiếc xe sẽ nghiêng về một phía,
hoặc là người bán, hoặc là người mua. Nếu giá nghiêng về người bán xe,
lúc đó giá chiếc xe sẽ là 20 ngàn, không phải là 18 ngàn đô la. Trong
thực tế, người chủ của hãng bán xe không thể lấy được hết 20 ngàn mà
bắt buộc phải chia bớt một phần dôi ra là 2 ngàn cho người thứ ba nhờ
sự can thiệp vào mối quan hệ mua bán này, bởi anh ta cũng cần có tiền
để tồn tại và duy trì quyền lực. Ở đây người bán xe đã lấy thêm được 1
ngàn không phải do giá trị của chiếc xe đem lại, mà do sự mua bán, trao
đổi quyền lực đem lại. Như vậy quyền lực có thể đem ra trao đổi và biến
thành tiền. Tham nhũng xuất hiện.
Bây giờ chúng ta sẽ đi tìm nguyên nhân xã hội dẫn đến sự ra đời tham nhũng.
Bản chất của mọi mối quan hệ trong xã hội là quan hệ trao đổi,
nhưng trong xã hội Việt Nam, những mối quan hệ ấy không phải là mối
quan hệ tự do và trực tiếp, mà luôn có sự can thiệp của nhà nước (người
thứ ba) bằng bạo lực (công cụ chuyên chính vô sản).
Hệ thống giá trị xã hội bị đảo lộn.
Quyền lực không có sự kiểm soát và giám sát chặt chẽ.
Quyền lực nhà nước không được sử dụng đúng mục đích (nhà nước là
công cụ của xã hội, sử dụng vào mục đích tổ chức, quản lý, điều hành hệ
thống môi trường xã hội và điều tiết sự trao đổi trong xã hội).
Hệ thống cân bằng quyền lực trong xã hội bị phá vỡ.
Từ những nguyên nhân trên sẽ dẫn đến những hậu quả như sau:
Xét về mặt kinh tế: Tham nhũng phá hoại nền kinh tế một cách nghiêm
trọng. Khi hệ thống giá cả bị đảo lộn, một bộ phận kinh tế bị thiệt
thòi. Do đó, họ phải tìm cách bù cho những khoản chi phí do tham nhũng
gây ra bằng cách giảm giá nhân công, hàng kém chất lượng, trốn thuế,
gian lận, v.v... Bên hưởng lợi thì lãng phí chi tiêu. Việc có lợi thế
về kinh tế dẫn đến chèn ép các doanh nghiệp khác, cạnh tranh một cách
thiếu lành mạnh. Niềm tin của doanh nhân vào giới đầu tư bị giảm sút.
Khả năng huy động vốn trong xã hội vào đầu tư cơ bản bị hạn chế. Chi
phí xã hội tăng lên đột biến cho bộ máy quản lý nhà nước, lãng phí tài
sản quốc gia và tiền thuế của nhân dân.
Về mặt chính trị: Bản chất của nhà nước bị thay đổi, hệ thống giá
trị xã hội và hệ thống giá trị nhân bản bị mâu thuẫn. Nhiệm vụ của nhà
nước trong việc điều hành kinh tế, duy trì luật pháp, bảo vệ sự công
bằng xã hội và quyền công dân không được thực thi nghiêm túc, v.v…
Về mặt luật pháp: Luật pháp và quyền lực bị đem ra mua bán trao đổi, xã hội rối loạn, bất công xã hội tăng vọt…
Về mặt xã hội: Hệ thống giá trị xã hội sẽ là cơ sở của nhận thức.
Thông qua hệ thống giá trị xã hội, con người nhận thức về xã hội và bản
thân. Nhưng khi hệ thống giá trị đó bị đảo lộn thì nhận thức về đạo
đức, nhân cách, danh dự, phẩm giá, giá trị con người bị thay đổi theo.
Khi quyền lực đã can thiệp vào mối quan hệ xã hội (sai mục đích và
không có sự kiểm soát) nó sẽ sinh sôi nảy nở và lan tràn vào xã hội,
biến mối quan hệ giữa người và người thành quan hệ bạo lực, từ bộ máy
chính quyền, trong dân chúng, ngoài xã hội len lỏi vào gia đình, trường
học (học để làm quan, có quyền lực), thậm chí cả các cơ quan nghiên cứu
khoa học (mua bán bằng cấp, nghiên cứu giả tạo,…) và tôn giáo cũng
không bị loại trừ (mua bán quyền lực của thần thánh, mê tín dị đoan
tăng lên, dùng quyền lực và lòng tin tôn giáo để lừa gạt).
Về mặt khoa học, giáo dục: Khi quan hệ giữa người với người, giữa
công dân và nhà nước có sự can thiệp của quyền lực thì sẽ không có chỗ
cho văn hoá và khoa học phát triển. [Phát minh, sáng chế, phát triển
kinh tế, văn hoá, công cụ và phương tiện trao đổi thuộc về châu Âu do
bản chất của mối quan hệ trực tiếp và dân chủ mà ra.] Và đây là bế tắc
lớn nhất đối với nền giáo dục hiện nay trong việc tìm ra hướng giải
quyết.
Đoàn kết dân tộc: Xét về bản chất, đoàn kết là sự thống nhất về mục
tiêu, chung một phương pháp và hệ thống lý luận và một hệ thống điều
hành thống nhất. Trên cơ sở đó, ta thấy rằng khối đoàn kết dân tộc, là
sức mạnh của sự phát triển, đang bị quyền lực tàn phá và chia rẽ sâu
sắc.
Về con người: Khi hệ thống giá trị nhân bản con người và hệ thống
giá trị xã hội bị mâu thuẫn thì lòng tin của con người bị xói mòn., kể
cả tin vào bản thân, tin vào xã hội và tin vào tương lai. Nó thủ tiêu
khả năng sáng tạo, ý chí vươn lên, tình thân ái, mục tiêu cuộc sống,
thậm chí tàn phá sức khoẻ con người.
Sau đây là những kinh nghiệm và thực tế các nước đã giải quyết vấn đề đó như thế nào về mặt nhà nước.