Theo Thông Luan - Dominique Nguyễn - 10-01-2006

Tây Nguyên là một lãnh thổ đa chủng với gần 30 sắc tộc sinh sống và giao lưu văn hóa mật thiết với nhau. Nhưng hiện diện lâu nhất, ít nhất từ thế ky đầu sau công nguyên, là người gốc Tây Nguyên (thường được gọi là người Thượng) với 19 sắc tộc khát nhất

Mỗi sắc tộc Tây Nguyên có truyền thống văn hóa độc đáo, phong phú riêng và rất đa dạng, trong đó nghệ thuật cồng chiêng là tiêu biểu nhất, nó gắn liền với cuộc sống cua từng người Tây Nguyên. Mỗi khi nghe tiếng cồng chiêng, không khí rộn rịp của những không gian lễ hội, không gian làm rẫy và không gian săn bắn của người Tây Nguyên hiện diện ra ngay trước mắt. Có thể nói tiếng cồng chiêng là ngôn ngữ giao tiếp giữa người và gắn liền

Cồng chiêng không những có giá trị về nghệ thuật âm nhạc mà còn có giá trị cao về vật chất, chúng biểu hiện cho sự giàu có cua gia đình và dòng họ, cồng chiêng càng cổ xưa thì uy tín và quyền lực càng cao. Giá trị của mỗi cồng chiêng còn thể hiện qua cách sản xuất (độ dầy mỏng, tỷ lệ pha chế đồng thau với các kim loại khác), cách chạm khắc trên mặt, hình dá cuœa gia

Cồng chiêng còn có một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống tâm linh cua người Tây Nguyên. Tùy theo từng lễ nghi, tiếng cồng chiêng có những âm điệu khác nhau : nhẹ nhàng và vui tươi trong ngày cưới hỏi, chậm chạp và nặng nề khi báo tin vừa có người thân qua đời, dồn dập và hùng tráng trong lễ đâm trâu, tưng bừng và sôi động khi ăn mừng chiến thắng, đe dọa và mạnh bạo khi xua đuổi thú dữ về phá rẫy nươ linh

Về kỹ thuật, cách phối hợp âm thanh cua dàn cồng chiêng cũng rất đặc biệt, đó là sự hội âm phức tạp nhưng hài hòa giữa các loại cồng lớn nhỏ khác nhau, gồm có cồng "cha", cồng "con" và cồng "cháu". Người sử dụng phải biết cách phát âm của từng loại cồng chiêng để hợp tấu đúng theo từng lệ hội. Mỗi dàn nhạc có từ ba đến vài chục cồng chiêng, tất cả đều sử dụng bằng nắm tay hoặc bằng một dùi câm thanh

May mắn thay, chính sự độc đáo của nghệ thuật này mà ngày 25-11-2005, tổ chức văn hóa, khoa học và giáo dục UNESCO thuộc Liên Hiệp Quốc công nhận tiếng cồng chiêng Tây Nguyên cua Việt Nam là một trong 43 "kiệt tác truyền khẩu và di san phi vật thể cua nhân loại" năn cuœa

Đây là niềm hãnh diện chung cho cả nước, và đặc biệt cho người Tây Nguyên, vì đã được chọn lọc trong 64 quốc gia tham dự. Kể từ nay, tinh hoa của nghệ thuật âm thanh độc đáo của người Tây Nguyên được đi vào kho tàng văn hóa cua nhân loại. Cũng nên biết đây là lần cuối cùng UNESCO chính thức công nhận những kiệt tác phi vật thể, trước đó 47 tác phẩm truyền khẩu và phi vật thể đã được công nhận trong các năm 2001 và 2003, trong đó có nhã nhạc cung đìa cua nhân loại. Cũa

Trong 5 ngày xét duyệt tại trụ sở UNESCO Paris, từ 20 đến 24-11-2005, ban giám khảo cùng các nhà nghiên cứu khoa học, âm nhạc, phóng viên báo chí quốc tế đã được dịp nghe lại những hợp tấu khúc hùng tráng và sống động phát ra từ những cồng chiêng do những nghệ nhân từ Việt Nam sang trình diễn.

Khác với của quốc gia khác tại Đông Nam Á (Indonesia, Malaysia, Thái Lan), cồng chiêng đã trở thành dụng cụ âm nhạc cung đình nên tiếp tục được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tại Việt Nam, vì đây là một nghệ thuật dân gian, thêm vào đó lại thuộc về những sắc tộc thiểu số, nên dễ có nguy cơ bị mai một dần với thời gian, vì ít được lưu ý tới. Nhưng kể từ đây, sau khi UNECO công nhận, vấn đề của Việt Nam là có thật tâm bao tồn và phát huy nghệ thuật âm nhạc độc đáo này hay khôm

Môi trường cua văn hóa cồng chiêng là các dịp lễ hội, việc phục hồi không gian văn hóa cồng chiêng gắn liền với việc phục hồi các dịp lễ hội của người Tây Nguyên. Nhưng qua những diễn biến chính trị gần đây trên cao nguyên miền Trung, cộng đồng người Tây Nguyên đang bị theo dõi và kềm chế gắt gao, bảo tồn và phát huy văn hóa nghệ thuật này đòi hỏi sự tôn trọng thật sự văn hóa và con người Tây Nguyêờng

Cho dù có thế nào, nghệ thuật dân gian này không thể bị mai một với thời gian. Tiếng cồng chiêng không phải là một công cụ phục vụ chính trị hay tôn giáo nào. Cồng chiêng là những dụng cụ âm nhạc, chức năng của chúng là phục vụ âm nhạc trong các dịp lễ hội truyền thống của người Tây Nguyên. Nhiệm vụ văn hóa của các chính quyền Việt Nam tương lai là giúp đào tạo nghệ nhân (Việt Nam và người Tây Nguyên) về các loại nhạc dân tộc cổ truyền, bảo tồn nghệ thuật cồng chiêng ngay tại mỗi buôn làng trên Tây Nguyên và nhất là giải thích cho dân chúng Việt Nam về danh dự được thế giới biết đến qua một sinh hoạt văn hóa độc đáo.

Dominique Nguyễn
(Paris)

In bài này, hay gửi link của trang này cho bạn bè: