BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO

Trich tu Diển Đàn Dân Chủ - Nguyễn Trãi (1427)

Tượng mảng:

Việc nhân nghiã cốt ở yên dân;

quân điếu phạt chỉ vì khử bạọ

Như nước Việt ta từ trước,

vốn xưng văn hiến đã lâụ

Sơn hà cương vực đã chia,

phong tục Bắc Nam cũng khác.

Từ Đinh, Lê, Lý, Trần gây nền độc lập;

cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên, hùng cứ mỗi phương.

Dẫu cường nhược có lúc khác nhau song hào kiệt đời

nào cũng có.

 

Vậy nên:

Lưu Cung (1) sợ uy mất viá,

Triệu Tiết (2) nghe tiếng giật mình,

cửa Hàm Tử giết tươi Toa Đô, (3)

sông Bạch Đằng bắt sống Ô Mã . (4)

Xét xem cổ tích đã có minh trưng. (5)

Vưà rồi:

Vì họ Hồ (6) chính sự phiền hà,

để trong nước nhân dân oán bạn.

Quân cuồng Minh đã thừa cơ tứ ngược, (7)

bọn gian tà còn bán nước cầu vinh.

Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn,

vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ .

Chước dối đủ muôn nghìn khoé ,

ác chứa ngót hai mươi năm.

Bại nhân nghiã nát cả càn khôn,

nặng khoá liễm (8) vét không sơn trạch.

Nào lên rừng đào mỏ, nào xuống bể mò châu;

nào hố bẫy hươu đen, nào lưới dò chim chả.

Tàn hại cả côn trùng thảo mộc,

nheo nhóc thay ! quan quả diên liên. (9)

Kẻ há miệng, đứa nhe răng, máu mỡ bấy no nê chưa chán.

Nay xây nhà, mai đắp dất, chân tay nào phục dịch cho vưà.

Nặng nề về những nỗi phu phen,

bắt bớ mất cả nghề canh cửi .

Độc ác thay ! trúc rừng không ghi hết tội; (10)

dơ bẩn thay ! nước bể không rửa sạch mùị

Lẽ nào trời đất tha cho; ai bảo thần nhân nhịn được.

Ta đây:

Lam Sơn dấy nghiã; chốn hoang dã nương mình .

Ngắm non sông căm nỗi thế thù;

thề sống chết cùng quân nghịch tặc.

Đau lòng nhức óc, chốc là mười mấy năm nắng mưa;

nếm mật nằm gai, há phải một hao sớm tốị

Quên ăn vì giận, sách lược thao suy xét đã tinh;

ngẫm trước đến nay, lẽ hưng phế đắn đo càng kỹ.

Những trằn trọc trong cơn mộng mị,

chỉ băn khoăn một nỗi đồ hồị

Vừa khi cờ nghiã dấy lên, chính lúc quân thù đang mạnh.

Lại ngặt vì:

Tuấn kiệt như sao buổi sớm, nhân tài như lá mùa thu .

Việc bôn tẩu thiếu kẻ đỡ đần;

nơi duy ác hiếm người bàn bạc .

Đôi phen vùng vẫy , vẫn đăm đăm con mắt dục đông;(11)

mấy thuở đợi chờ,luống đằng đă~ng cỗ xe hư tả.(12)

Thế mà trông người, người càng vắng ngắt,

vẫn mịt mù như kẻ vọng dương ;

thế mà tự ta , ta phải lo toan,

thêm vội vã như khi chửng nịch. (13)

Phần thì giận hung đồ ngang dọc,

phần thì lo quốc bộ khó khăn .

Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần;

khi Khôi huyện (14) quân không một lữ .

Có lẽ trời muốn trao cho gánh nặng ,

bắt trải qua bách chiết thiên ma,

cho nên ta cố gắng gan bền ,

chấp hết cả nhất sinh thập tử . (15)

Muá đầu gậy , ngọn cờ phất phới ,

ngóng vân nghê bốn cõi đan hồ;

mở tiệc quân , chén rượu ngọt ngào ,

khắp tướng sĩ một lòng phụ tử .

Thế giặc mạnh , ta yếu mà ta địch nổi ;

quân giặc nhiều ta ít mà ta được luôn .

Dọn hay :

Đem đại nghiã để thắng hung tàn ;

lấy chí nhân mà thay cường bạo .

Trận BồĐằng sấm vang sét dậy ,

miền Trà Lân trúc phá tro bay .

Sĩ khí đã hăng , quân thanh càng mạnh .

Trần Trí, Sơn Thọ mất viá chạy tan ;

Phương Chính, Lý An tìm đường trốn tránh .

Đánh Tây kinh, phá tan thế giặc ;

lấy Đông Đô thu lại cõi xưa .

Dưới Ninh Kiều máu chảy thành sông ,

bến Tụy Động xác đầy ngoài nội .

Trần Hiệp đã thiệt mạng ; Lý Lương lại phơi thây ,

Vương Thông hết cấp lo lường ;

Mã Anh khôn đường cứu đỡ .

Nó đã trí cùng lực kiệt , bó tay không biết tính sao ;

ta đây mưu phạt tâm công , (16)

chẳng đánh mà người chịu khuất .

Tưởng nó phải thay lòng đổi d.a , hiểu lẽ tới lui ;

ngờ đâu còn kiếm kế tìm phương , gây mầm tội nghiệt.=

.

Cậy mình là phải , chỉ quen đổ vạ cho người;

tham công một thời , chẳng bõ bày trò dở duốc .

Đến nỗi đứa trẻ ranh như Tuyên Dức (17),

nhằm võ không thôi ;

lại sai đồ nhút nhát như Thạnh , Thăng ,

đem dầu chữa cháỵ

Năm Dinh Mùi tháng chín, Liễu Thăng tự Khâu Ôn tiến sang ;

lại đến tháng mười, Mộc Thạnh tự Vân Nam kéo đến.

Ta đã điều binh thủ hiểm , để ngăn lối Bắquân;

ta lại sai tướng chẹn ngang,

để tuyệt đường lương đạọ

Mười tám , Liễu Thăng thua ở Chi Lăng,

hai mươi Liễu Thăng chết ở Mã Yên.

Hai mươi nhăm, Lương Minh trận vong,

hai mươi tám, Lý Khánh tự vẫn.

Lưỡi dao ta đương sắc; ngọn giáo giặc phải lùị

Lại thêm quân bốn mặt vây thành;

hẹn đến rằm tháng mười diệt tặc.

Sĩ tốt ra oai tì hổ;

thần thứ đủ mặt trảo nhạ

Gươm mài đá , đá núi cũng mòn ;

Voi uống nước , nước sông phải cạb .

Đánh một trận sạch không kình ngạc;

đánh hai trận tan tác chim muông.

 

Cơn gió to trút sạch lá khô ;

tổ kiến hổng sụt toan đê cũ .

Thôi Tụ phải quỳ mà xin lỗi ;

Hoàng Phúc tự trói để ra hàng .

Lạng Giang, Lạng Sơn , thây chất đầy đồng ;

Xương Giang, Bình Than, máu trôi đỏ nước .

Ghê gớm thay ! Sắphong vân cũng đổi ;

Thảm đạm thay ! sáng nhật nguyệt phải mờ .

Binh Vân Nam ghẽn ở Le Hoa, sợ mà mất mặt;

quân Mộc Thạnh tan chưng Cầu Trạm, chạy để thoát thân.

Suối máu Lãnh Câu, nước sông rên rĩ;

thành xương Đan Xá, cỏ nội đầm đià.

Hai mặt cứu binh cắm đầu trốn chạy;

các thành cùng khấu, cỏi giáp xuông đầụ

Bắt tướng giặc mang về, nó đã vẫy đuôi phục tội;

thể lòng trời bất sát, ta cũng mở đường hiếu sinh.

Mã Kỳ, Phương Chính, cấp cho dăm trăm chiếc thuyền,

ra đến bể không thôi trống ngực.

Vương Thông, Mã Anh, phát cho vài nghìn cỗ ngưạ ,

về đến Tầu còn đổ bồ hôị

Nó đã sợ chết cầu hoà , ngỏ lòng thủ phục ;

ta muốn toàn quân là cốt, cả nước nghỉ ngơi . (18)

Thế mới là mưu kế thật khôn,

vả lại suốt xưa nay chưa có .

Giang san từ đây mở mặt, xã tắc từ đây vững nền.

Nhật nguyệt hối mà lại minh; (19)

Kiền khôn bỉ rồi lại tháị

Nền vạn thế xây nên chắc chắn,

thẹn ngnhìn thu rửa sạch lầu lầu .

Thế là nhờ trời đất tổ tông khôn thiêng che chở,

Giúp đỡ cho nước ta vậỵ

Than ôi!

Vẫy vùng một mảng nhung y, nên công đại định;

Phẳng lặng bốn bề thái vũ, mở hội vĩnh thanh.

Bá cáo xa gần; ngỏ cùng nghe biết ./.

(Dương quảng Hàm, VN Văn Học Sử Yếu, trang 273-276)

 

Chú giải:

(1) Lưu Cung: Vua Nam Hán sai Thái tử Hoàng Thao sang đánh bị

Ngô Quyền phá tan tại trận Bạch Đằng năm 938. Hoàng Thao

bị tử trận, Lưu Cung không giám vượt biên giới, bèn rút

đại quân về nước.

(2)Vua Tống sai Quách Quỳ và Triệu Tiết đem quân sang

đánh nước ta bị Lý thường Kiệt đánh bại tại

Như Nguyệt (1076).

(3) Quân nhà Trần giết Toa Đô nơi trận Hàm Tử (1285)

(4) Ô mã Nhi bị bắt sống tại sông Bặch Đằng (1287) khi

quân Nguyên xâm chiếm Đại Việt lần thứ bạ

(5) có minh trưng : có bằng chứng rõ rệt.

(6)Hồ Quý Ly soán ngôi NhàTrần lập Nhà Hồ (1400-1407)

Lấy cớ phục Trần, quân Minh thôn tính Đại Việt.

(7) tứ ngược+: hết sức bạo ngược

(8) khóa liễm: thuế má

(9) quan= người goá vợ ; quả 3D người mất chồng;

điên liên : người không nhà, không nơi nương tưạ

(10)trúc rừng: không đủ trúc để chẻ thanh đặng chép

sử ( thanh sử 3D sử xanh)

(11) dục đông: tiến về hướng đông, Đông Độ

(12) cỗ xe trống chỗ bên trái, ý cầu hiền

(13) chửng nic.ch: vớt kẻ chết đuối

(14) Khôi huyện: nơi Lê Lợi bị quân Minh bao vây (1422)

(15) mười phần chết một phần sống

(16) tâm công : đánh vào lòng người, dùng tư tưởng,

lòng nhân để thu phục kẻ thù .

(17) Vua nhà Minh

(18) Doạn này kể tên những bại tướng nhà Minh và những

trận thắng của quân Đại Việt.

(19) mặt trời, mặt trăng mờ rồi lại tỏ

 

SÁCH ĐỌC THÊM :

Võ Văn Ái, Nguyễn Trãi, Sinh Thức và Hành Ddộng, Quê Mẹ, 1992

Dương Quảng Hàm, VN Văn Học Sử Yếu, Saigon, 1968

Phạm Thế Ngữ, VN Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên, quyển 1

PhạmVăn Sơn, Việt Sử Tân Biên, quyển 2