Trich tu Dan Chu - Nhật Quang
Cuối năm 1924 khi Nguyễn A¨i Quốc tới Trung Quốc để nhận công tác trong Bộ Phương Ðông của Quốc Tế Cộng Sản bên cạnh phái viên của chính phủ Liên Xô Borodine với vỏ bọc không đủ giỏi tiếng Nga để hiểu Borodine, cũng không đủ giỏi tiếng Tàu phiên dịch (ông để hiểu người Tàu), họ Nguyễn được nhà cách mạng Việt Nam nổi tiếng Lâm Ðức Thụ đón về ở chung trong ngôi nhà của gia đình vợ Lâm Ðức Thụ là Lý Huệ Quần. Gia đình bà Lý Huệ Quần là một gia đình giàu có tại Quảng Châu. Ngôi nhà của gia đình bà về sau trở thành Huệ Quần Y Quán, tại đường Văn Minh, Quảng Châu, nơi thế hệ cách mạng đầu tiên của Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Ðồng Chí Hội lấy làm nơi cư ngụ và huấn luyện lý thuyết cách mạng và công tác vận động quần chúng. Ông Hồ Chí Minh đã ở đây từ năm 1925 đến năm 1927. Gia đình bà Lý Huệ Quần đã nuôi nấng các chiến sĩ cách mạng Việt Nam suốt thời gian này. Số Nguyễn A¨i Quốc cũng nhiều may mắn, đi đâu cũng gặp quý nhân phù trợ. Bà Lý Huệ Quần có cô em gái tên là Lý Huệ Khanh. Chàng thanh niên Việt Nam Nguyễn A¨i Quốc đem lòng yêu mến cô gái Trung Quốc này và giữa hai người một mối tình đã nảy nở dưới sự bảo trợ của cả Lâm Ðức Thụ lẫn Lý Huệ Quần. Hai người yêu nhau say đắm và họ có với nhau một đứa con gái. Lý Huệ Khanh về sau gia nhập Ðảng cộng sản Trung Quốc, rồi bị Quốc Dân Ðảng Trung Hoa giết trong vụ biến Quảng Châu Công Xã (12.12.1927).
Theo lời kể của những nhà cách mạng cộng sản thuộc thế hệ đầu tiên thì từ đó Nguyễn A¨i Quốc mới có bí danh Lý Thụy, chắc hẳn để ghi lại kỷ niệm với người đã khuất. Từ bí danh này các thanh niên cộng sản Việt Nam được Lý Thụy huấn luyện mới mang họ Lý của đàn anh như Lý Quý, Lý Tự Trọng, Lý Phương Thuận, Lý Phương Ðức...
Một cuộc tình lãng mạn thật đẹp!
Nhưng tiếc thay, bên cạnh mối tình đẹp này lại có cái không đẹp. Ðó là tình bạn giữa Lý Thụy và Lâm Ðức Thụ. Giống như Phan Văn Trường đã giúp Nguyễn A¨i Quốc ở Paris, họ Lâm đã đón họ Nguyễn về ở với gia đình vợ mình, để rồi trở thành hai anh em đồng hao, cơm bưng nước rót. Nghĩa này tình ấy phải nói rằng rất sâu nặng.
Những người biết tình bạn giữa hai người kể rằng Lâm Ðức Thụ đã giúp đỡ Nguyễn A¨i Quốc rất nhiều không những về công tác mà cả về nhận thức. Cụ Nguyễn Hải Thần đánh giá Lâm Ðức Thụ rất cao Thụ giỏi hơn Vương (Nguyễn A¨i Quốc) nhiều lắm . Tiếc rằng nhân chứng này không để lại những ghi chép cho hậu thế. ở đây kẻ viết bài này chỉ ghi lại lời nói của cụ mà một hậu sinh nghe được để gợi ý cho các nhà nghiên cứu tìm hiểu thêm. Chẳng thế mà trong Tổng Bộ Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Ðồng Chí Hội, Lâm Ðức Thụ được anh em tín nhiệm bầu làm Thư ký thường trực, điều hành mọi công việc. Ông đầu xứ Viễn (Lâm Ðức Thụ tên thật là Nguyễn Công Viễn, thi đỗ đầu xứ nên mới có tên gọi là đầu xứ Viễn, tức Trương Béo, tức Hoàng Chấn Ðông) con trai cụ tú tài Nguyễn Hữu Ðàn, cháu nội nhà nho yêu nước Nguyễn Mậu Kiến, là một trong mấy người sáng lập Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Ðồng Chí Hội (1925), tổ chức cách mạng thoát thai từ tổ chức Tâm Tâm Xã (1923), cũng lại do Lâm Ðức Thụ sáng lập cùng với Hồ Tùng Mậu và Lê Tùng Sơn. Trong tập sách không chắc có được đầy đủ (nghi ngờ có sự cắt xén) Các Văn Kiện Về Lịch Sử Các Tổ Chức Tiền Thân Của Ðảng do Ban Nghiên Cứu Lịch Sử Trung ương Ðảng xuất bản tại Hà Nội trong thập niên 60 và 70 có nhiều chỗ còn tên Lâm Ðức Thụ. Ðọc thì thấy Lâm Ðức Thụ là người tài ba thế nào. Thế mà sau khi đảng cộng sản Ðông Dương được thành lập thì người sáng lập và rèn luyện là đồng chí Vương đã đang tâm gạt ngay người anh em chí cốt ra ngoài để độc chiếm ngôi bá chủ trong tổ chức. Tệ hơn nữa, Lâm còn bị Nguyễn vu cho là chỉ điểm, mật thám, tay sai thực dân đế quốc... để rồi kết thúc cuộc đời trước họng súng của dân quân vào năm 1947 tại quê hương Vũ Trung, huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình. Một nhân chứng của vụ xử lý đồng chí một cách tàn nhẫn này kể lại : Ông Lâm Ðức Thụ mặc áo the thâm bình thản đứng trên thềm chờ những người tới giết mình. Khi họ chĩa súng vào ông, ông điềm đạm hỏi : Ai sai các anh đến giết tôi? . Họ nói Cấp trên! Là ai? Họ không nói. Ông bảo: Thế thì bắn đi! . Họ nổ súng .
Nhật Quang